Cykada i Cykada-M

Rosyjski system nawigacji satelitarnej Cykada i Cykada-M

Rosyjski (obecnie: sowiecki, ale wolę "rosyjski" ze względu na brak tzw. zabarwienia) satelitarny system nawigacyjny Cykada wywodził się w prostej linii z amerykańskiego systemu Timation. Jego działanie opierało się na pomiarze dopplerowskiego przesunięcia sygnału radiowego, emitowanego przez satelity.
Używano częstotliwości 150 i 400 MHz. Uzyskiwano dokładność wyznaczania położenia rzędu 100 m, ale należy przypuszczać, że w normalnych warunkach powtarzalne pomiary były obarczone znacznie większym błędem. Stosowano wówczas kwarcowe wzorce czasu, a w tym rosjanie długo jeszcze nie mogli dogonić USA.
Najpierw została uruchomiona wojskowa część systemu, Cykada-M, z satelitami Parus (żagiel). Konstelacja liczyła sześć satelitów, umieszczonych po jednym na orbitach kołowych co 30 stopni. Pierwszy był Kosmos 700, wystrzelony w 1974 roku. Trzeba pamiętać że nazwa Kosmos nie określa konkretnego typu satelity, lecz satelity do zastosowań nawigacyjnych i geodezyjnych. Przypuszczam, że seria (rozpoczęta w 1967) ta zawierała także satelity prowadzące na bieżąco dokładne pomiary pola grawitacyjnego Ziemi, wykorzystywane głównie do obliczania trajektorii rakiet balistycznych.
No, ale do rzeczy. Cywilne ogniwo systemu składało się z czterech satelitów, rozmieszczonych co 45 stopni, w ten sposób, że nie dublowały wojskowych, lecz je uzupełniały. Pierwszy w tej konstelacji był Kosmos 883 z roku 1976. Róznice między systemem wojskowym a cywilnym sprowadzały się właściwie do tego, że satelity Parus były wymieniane częściej niż cywilne. Ostatnie satelity cywilne należą do typu Nadieżda, który oprócz Cykady przenosi także transponder systemu poszukiwawczo - ratowniczego KOSPAS.
Odbiorniki systemu Cykada były stosowane głównie na okrętach. Podstawowym typem był odbiornik Szkuna, obecny do dziś na wielu rosyjskich statkach i zapewne na starszych atomowych okrętach podwodnych. O zastosowaniach lotniczych niewiele wiadomo, ale z pewnością Cykady używały samoloty zwiadowcze dalekiego zasięgu Ił-22 (czasem, nie wiedzieć czemu, nazywany Iłem 38) starszych wersji.
Cykada zapewne działa do dziś. Ostatnim wystrzelonym satelitą, o którym mi wiadomo, był Kosmos 2230 (Nadieżda 4), umieszczony na orbicie 14 stycznia 1995. Satelita ten prawdopodobnie już nie działa, ponieważ nie jest wykazywany w spisie aktywnych satelitów KOSPAS. Nadieżda-5, wystrzelona 10 grudnia 1998, najprawdopodobniej nie ma już nadajników Cykady.

Autor:

Jacek Tomczak - Janowski